Alsof het gedrukt staat…over liegen

Alsof het gedrukt staat. Over liegen

‘Ik denk dat jouw bericht in mijn spam-map terecht is gekomen.’ ‘De batterij van mijn telefoon was leeg.’ ‘Ik ben al onderweg.’ ‘Normaal houd ik het bij één glaasje, maar nu is het zo gezellig.’ ‘Ik kan vandaag niet naar mijn werk komen, ik ben ziek.’ ‘Ik ben ermee bezig, het is bijna klaar.’ ‘Ik wilde je net bellen…”Ik ook van jou…’

Deze dertien in een dozijn leugentjes kent iedereen, maar hoe vaak en waarom liegen we eigenlijk?

Hoeveel, hoe vaak

Het is uiteraard een moeilijk onderzoek om er achter te komen hoeveel mensen er zijn die nooit liegen. Ongeveer 40 procent zegt zelden of nooit te liegen. Laten we aannemen dat de helft daarvan gelogen is, dan komen we nog op 20 procent. Een veel kleiner percentage van de mensen, zo’n 5 tot 10 procent, liegt uitzonderlijk veel. Zij worden de pathologische leugenaars genoemd. De helft van alle vertelde leugens is afkomstig van deze leugenaars. Alle anderen liegen af en toe en om de meest uiteenlopende redenen. Ook zijn er man-vrouw verschillen. Mannen liegen het meest over wat ze gedaan hebben, vrouwen over wat ze voelen.

Welke soorten leugens zijn er?

Leugens zijn in te delen in een aantal groepen. Te beginnen met de bevestiging. Dit is liegen, bedoeld om relaties prettig te laten verlopen. ‘Wat zit je haar leuk’ en ‘u bent een van onze beste klanten,’ behoort hiertoe. Dit soort leugens wordt gebruikt bij alledaagse contacten, maar vooral ook in de verkoop.

De tweede categorie is de overdrijving, liegen om zelf beter uit de verf te komen. ‘Ik spreek drie talen vloeiend’, ‘ik weeg 55 kilo’ (overdrijven kun je ook naar de andere kant), ‘ik was de beste van mijn klas’. Deze leugens worden het meest gebruikt bij het daten en bij vluchtige contacten.

De derde categorie is verberging. Verberging dient eveneens om zelf beter uit de verf te komen, jezelf een betere reputatie te geven. Verberging is moeilijk, iets niet vertellen is bijna altijd lastiger dan iets wel vertellen. Een geoefend luisteraar merkt snel of je iets te verbergen hebt. Toch komt verberging ook in langdurige relaties voor en waarschijnlijk meer dan je denkt.

Nummer 4, weglaten. De halve waarheid. Wat je vertelt is waar, maar je laat een cruciaal deel van het verhaal weg. ‘Ik ben te laat omdat ik de politie van me wilde weten wat ik gezien had van een ongeval.’ Dat je zelf het ongeval hebt veroorzaakt door te hard rijden omdat je te laat van huis ging, laat je weg.

Wanneer liegen we?

Er is in de wetenschap een model opgesteld, Het Simple Model of Rational Crime’ (SMORC) dat uitgaat van drie kernfactoren die meespelen bij het al dan niet liegen. Bewust of onbewust gaan we na ‘Hoeveel levert de leugen me op? Hoe groot is de kans dat ik gepakt wordt?’ en ‘Welke straf krijg ik dan?’

Het doel van liegen

Zoals hiervoor al genoemd kan het doel van liegen uiteenlopen van sociaal smeerwerk tot puur egoïstische motieven zoals een beter zelfbeeld scheppen en straf of verwijten ontlopen. Het doel kan ook zijn bewust anderen te manipuleren. Een pathologisch leugenaar die meestal en doelbewust manipuleert kan iemand zijn met een antisociale persoonlijkheidsstoornis. Voor hem gaat het SMORC model niet op, hij waant zich almachtig en boven de wet verheven.

De leugenaar ontmaskerd

Op het moment dat je liegt verandert er van alles bij jezelf. Je gedrag verandert, je manier van praten, lichamelijke kenmerken veranderen en zelfs je hersenactiviteit. Laten we deze veranderingen eens één voor één nalopen, zodat je ze in de toekomst gemakkelijker kunt herkennen.

Gedrag. Ga je langs je neus wrijven als je liegt? misschien, maar misschien ook niet. De geoefend leugenaar kan dit gevolg van het Pinokkio effect (het iets warmer worden van je gezicht bij mentale inspanning) gemakkelijk vermijden. Hoe verder een lichaamsdeel van het gezicht is verwijderd, hoe moeilijker het echter onder controle is te houden. Wriemelen met de vingers is misschien nog te vermijden door de vingers stevig samen te vouwen, maar wiebelen met de tenen schiet er gemakkelijk tussendoor.

Praten. Bij iemand die liegt verandert de toonhoogte van de stem, de pauzes tussen woorden en zinnen, de snelheid van spreken en de hoeveelheid informatie die wordt gegeven. Als je liegt ben je geneigd teveel informatie te geven. Vaak ook informatie waar niet naar gevraagd is, in de trant van: ‘Je denkt toch niet dat…’, ‘Om je de waarheid te vertellen…’ en ‘Ik zweer dat…’.

De lichamelijke kenmerken die bij liegen veranderen zijn dezelfde als die onder stress veranderen. Je kunt gaan zweten, je ademhaling gaat sneller en het tempo van je hartslag wordt hoger. Zaken die te meten zijn met een zogeheten leugendetector, maar die niet erg specifiek zijn. Alleen al de nieuwe ervaring om aan een dergelijk apparaat gekoppeld te worden kan alle kenmerken oproepen. Specifieker is het meten van de hersenactiviteit door middel van een EEG of fMRI-scan, maar zoals het SMORC model al aangeeft, zodra je weet dat de kans op ontdekken groter is ( want het wordt gemeten), ben je minder geneigd te liegen.

Een leugen herkennen

Om het verhaal samen te vatten zijn er een paar manieren om een leugenaar te ontmaskeren. De eerste is te letten op verandering in gedrag. Het gaat er dus niet om of iemand langs zijn neus wrijft of je niet aankijkt, er zijn genoeg verlegen mensen die je niet aankijken. Het gaat om gedrag dat anders is dan anders, bijvoorbeeld iemand die normaal nogal gejaagd en nerveus is en opeens heel rustig wordt.

De leugenaar verraad zichzelf door vragen te beantwoorden die niet gesteld zijn (‘…en ik ben echt niet te laat van huis gegaan’) en door uit te gaan van verkeerde veronderstellingen, ‘geloof je me soms niet?’ Doorvragen naar details kan een leugenaar in verlegenheid brengen. Langere pauzes in het gesprek laten vallen en dan letten op onwillekeurige bewegingen kan ook goed werken. Als laatste is de manier van vertellen van belang. Zijn er onnodig veel details? Is het verhaal helemaal dichtgetimmerd én geoefend? Bepaal echter eerst of je de leugenaar wel wílt ontmaskeren, gezichtsverlies is een ernstige zaak, je maakt er geen vrienden mee. De eerste vraag aan jezelf is of dat het waard is.

Vind je deze blog interessant? Dan graag delen!