De trucs van het geheugen (2)

trucs van het geheugen anna beeftink

Heeft de één een goed geheugen en de ander een slecht geheugen? Bestaat een fotografisch geheugen? Hoe zit het met ooggetuigenverklaringen? Begin ik dement te worden als ik niet op een naam kan komen?

Deze blog gaat verder over het geheugen. Onder andere de onderwerpen: Wat is precies een ezelsbruggetje en hoe gebruik je het? Hoe zit het met verdrongen herinneringen?

Ezelsbruggetje

Eén van de manieren om beter te onthouden is het ezelsbruggetje. De term is bedacht omdat een ezel maar een heel klein bruggetje of heel smal paadje nodig heeft om van de ene plek naar de andere te komen. Net zoals wij maar een heel klein ‘hulpje’ nodig hebben om iets te onthouden. Een bekend ezelsbruggetje is ’t kofschip’, waarmee je kunt onthouden of een voltooid deelwoord op d of een t eindigt. Een andere, al in een eerdere blog genoemd is het SMART principe waarmee je doelen bepaalt (specifiek, meetbaar, aanvaardbaar, realistisch en tijdgebonden). Hoe meer vergezocht het ezelsbruggetje lijkt, hoe beter het vaak werkt. Kun je geen namen onthouden, maar heeft jouw buurman Hans dezelfde neus als je broer Hans? Leg dan één keer de associatie ‘zelfde neus’, en de naam verdwijnt niet meer uit je geheugen.

Heeft de één een goed geheugen en de ander een slecht?

Zo eenvoudig ligt het niet. Veel vaker is het geval dat er grote verschillen bestaan in wát iemand onthoudt. Dat blijkt pas in bepaalde situaties. Er zijn bijvoorbeeld mensen die een uitstekend geheugen hebben voor triviale feiten zoals verjaardagen en adressen. Dat betekent niet automatisch dat zij ook goed kunnen leren. Er zijn ook mensen die een wandelende encyclopedie zijn op het gebied van houtsoorten, maar die de voornaam van hun zus nauwelijks kunnen onthouden. De eerste lijkt in de dagelijkse omgang een beter geheugen te hebben dan de tweede. In werkelijkheid is het zo dat alleen het sóórt gegevens dat zij gemakkelijk opslaan niet hetzelfde is. Zo zijn er vele verschillen, die onder andere te maken hebben met interesse en aandacht (zie de vorige blog).  Om een paar praktijkvoorbeelden te noemen:

Een vrouw die zonder mankeren de inhoud van een heel boek uit haar hoofd leert voor een examen, maar nog steeds niet de route naar een vriendin weet te vinden zonder de Tomtom te gebruiken. Een man die geen enkel gezicht onthoudt maar van jaren geleden nog weet wat hij deed op welke datum. De man die geen woorden kan opslaan, maar een éénmaal gezien beeld exact kan natekenen. Daarmee komen we op het fotografisch geheugen.

Fotografisch geheugen

Het fotografisch geheugen wordt ook wel eidetisch geheugen genoemd en komt meer voor bij kinderen dan bij volwassenen. Dit schijnt te maken te hebben met het ontbreken van taal bij heel jonge kinderen, maar hier is weinig onderzoek naar gedaan. Ook is niet bekend hoe vaak het voorkomt. Sommigen menen dat het helemaal niet bestaat, maar als je dan de tekeningen van bijvoorbeeld Stephen Wiltshire (ook wel de “menselijke camera” genoemd, met excuses voor de reclame in het filmpje) bekijkt, moet je toch op zijn minst gaan twijfelen. Na een helikoptervlucht over Rome (maar ook veel andere steden), kan hij de hele stad tot in detail natekenen.

Getuigenverklaringen

Als verschillende personen getuige zijn van een misdrijf, komen hun verklaringen zelden exact overeen. Er zijn niet alleen verschillen, ook tegenstrijdigheden zijn geen uitzondering. Zelfs als iemand ‘100% zeker’ is van zijn verklaring, blijkt uit onderzoek dat het mogelijk is dat het verhaal niet klopt.

Hoe kan dat? Een eerste verklaring is verschil in perspectief, daarvan is bovenstaande illustratie van de zes blinde mannen die een olifant onderzoeken een goed voorbeeld. Meneer één denkt dat het gaat om een speer, meneer twee een slang, drie een waaier, vier een muur, vijf een boom en meneer zes een touw.

Een tweede verklaring is dat het geheugen is opgebouwd uit verschillende deelsystemen. Het aanwijzen van een verdachte in een line-up doet een beroep op andere geheugenprocessen dan het uit herinnering navertellen van een overval. Gezichtsherkenning gaat snel en onbewust, je een voorval herinneren en navertellen, vergt een actieve reconstructie van wat je hebt gezien en gehoord.

Verdrongen herinneringen

Bestaat het nu wel of bestaat het nu niet? In de jaren’70 kwamen er opeens veel verhalen over verdrongen herinneringen van seksueel misbruik, vaak door een familielid, in de openbaarheid. Twintig, dertig jaar na dato herinnerden mensen zich tijdens een therapiesessie opeens dat ze vroeger misbruikt waren. Recent onderzoek bewijst echter dat het niet op deze manier werkt. ‘Verdrongen herinneringen’ aan seksueel misbruik die ‘dankzij’ therapie naar boven tafel komen, zijn meestal vals en het gevolg van suggestie door een onkundige therapeut. Degenen die nare herinneringen na jaren spontaan (zonder therapie) terugvinden, zijn ze niet zo lang kwijt geweest. Hun herinneringen waren niet verdwenen, maar zijn soms wél in een ander daglicht komen te staan. Het realiseren wat een impact het misbruik heeft gehad bijvoorbeeld, kan als een schok op latere leeftijd komen. Frappant is ook dat oorlogsslachtoffers en kampslachtoffers hun herinneringen nooit vergeten.

Word ik dement?

Je wordt wat ouder en je vergeet regelmatig een naam. Je loopt naar de keuken en je vergeet waarvoor. Ben je dement aan het worden? Gelukkig is dat meestal niet het geval. Dementie wordt vaak versleten voor vergaande vergeetachtigheid maar is in werkelijkheid een complexe ziekte waarbij ook veel andere symptomen op de voorgrond staan. In de beginfase van dementie krijgen mensen vaak problemen met handelingen die ze voorheen moeiteloos konden uitvoeren zoals koffie zetten, fietsen of een bepaald apparaat bedienen. Een ander soort vergeetachtigheid dient zich aan, bijvoorbeeld de weg kwijtraken op een bekend traject. Veranderingen in karakter treden op, zoals achterdochtig worden. De vaak gehoorde uitspraak ‘het lijkt wel of ik dement aan het worden ben’ is dus gelukkig zelden waar en veel vaker het gevolg van teveel afleiding en een gebrek aan concentratie.

Vind je deze blog interessant? Dan graag delen!