Kusje erop…over! Placebo en zelfgenezend vermogen

Placebo Anna Beeftink

Jarenlang kwam een mevrouw met een zwak gebit in mijn tandartsenpraktijk. Schoorvoetend, ze was nogal angstig. Tot de dag dat ze een flesje water meebracht. Of ze dat mocht gebruiken in plaats van het gewone spoelwater? Het was ingestraald zei ze. Uiteraard mocht ze het gebruiken en de behandeling verliep voor beide partijen veel meer ontspannen. Placebo-effect? Wat is een placebo eigenlijk? Waarom worden placebo’s gebruikt, wat doen placebo’s en mag een arts een placebo voorschrijven?

Placebo, wat is het

Dit Latijnse woord betekent letterlijk: ‘Ik zal behagen’. Dat behagen slaat op het positieve effect van het middel op de gebruiker. Bijvoorbeeld in de vorm van opluchting of vermindering van angst omdat er ‘iets’ aan een kwaal wordt gedaan. Het woord placebo wordt gebruikt voor middelen die geen aantoonbare werkzame stof bevatten. Het middel heeft geen bestanddelen met een medische werking zoals bijvoorbeeld hormonen, pijnstillende of koortswerende stoffen. Een placebo is dus geen geneesmiddel in de letterlijke zin van het woord. In plaats daarvan bevat het bijvoorbeeld fysiologisch zout, vulstoffen, kleur- en/of smaakstoffen. Het kan bij een placebo gaan om allerlei mogelijke toedieningsvormen zoals een tablet, een capsule, een poeder of een injectievloeistof. Maar ook ‘kusje erop…over!’ werkt troostend en pijnstillend

Placebo, wat doet het?

Uit onderzoek komen enkele bijzondere feiten over placebo’s naar voren:

Een duurdere pil werkt beter dan een goedkopere. Een rode pil geeft meer opwekkende of stimulerende effecten, een blauwe pil meer rustgevende. Een tablet in een medisch uitziende verpakking doet het beter dan een tablet in een onbedrukt potje. Een grotere pil werkt beter dan een kleinere. Een injectie (bijvoorbeeld met fysiologisch zout) werkt beter dan een pil. De werking van placebo’s verschilt per cultuur en er zijn man-vrouw verschillen.  Mannen hebben een voorkeur voor witte en rode pillen, vrouwen hebben minder kleurvoorkeur. Citroflava, een drankje met citroensmaak wordt bijna uitsluitend aan mannen verstrekt, vrouwen krijgen vaker een bittere of zure smaak. Het belangrijkste verschil maakt echter de behandelaar, hoe zekerder en deskundiger hij of zij overkomt, hoe beter de placebo zijn werk doet.

Placebo en het lichaam

Is een placebo dan slechts een geruststelling van de patiënt? Nee, hoewel een placebo geen ziekten kan genezen, kan het wel klachten verminderen. Het gaat bij placebo’s altijd om symptoomvermindering: minder pijn, minder misselijkheid, minder moeheid, minder angst, minder stress.  Een vermindering van de algemene klachten, verbeteren van het welbevinden en daarmee vergroting van het zelfgenezend vermogen van het lichaam. Een botbreuk geneest niet door een placebo, een placebo vervangt geen reguliere medische behandeling (een voorbeeld is de historie van Sylvia Millecam), maar de patiënt kan zich wel beter voelen tijdens het genezingsproces. Dit effect is niet alleen psychisch, geest en lichaam kunnen niet gescheiden worden. Uit onderzoek blijkt dat bijvoorbeeld het injecteren van een fysiologisch zoutoplossing (geen werkzame bestanddelen) kan zorgen voor een verhoogde aanmaak van dopaminen, onze ‘gelukshormonen’. Hoewel een placebo  geen werkzame stof of actieve bestanddelen bevat, kan het wel degelijk effecten opleveren.

Placebo of medicijn

Zowel een placebo als een ‘echt’ medicijn hebben dus hun werking in het lichaam. Waar zit dan het verschil? Het geneesmiddel heeft werkzame stoffen en de placebo niet. Voor deze werkzame stoffen is het een vereiste dat zij een significant beter effect hebben op de klacht dan een placebo. Uit onderzoek moet blijken dat de werkzame stoffen beduidend beter scoren, het effect moet meetbaar hoger liggen. Hiervoor is zogenaamd dubbelblind onderzoek nodig: een grote groep patiënten slikt het echte medicijn en een grote groep slikt een placebo. Zowel de artsen die het middel toedienen als de patiënten zelf weten niet wat ze slikken. De onderzoekers meten vervolgens of de ‘medicijngroep’ beduidend beter geneest dan de ‘controlegroep’ die een placebo slikte.

Het gebruik van geneesmiddelen

Om het geheel nog minder zwart-wit te maken: elk medicijn heeft naast het medisch effect ook placebo-effecten. Neem je bijvoorbeeld een paracetamol tegen de hoofdpijn en verdwijnt de hoofdpijn binnen vijf minuten, dan wordt dit veroorzaakt door een placebo-effect, de paracetamol zelf komt immers pas na 20 minuten in het bloed terecht. Verder is er het off-label gebruik en het unlicenced gebruik van medicijnen. Om met de eerste te beginnen: er zijn geneesmiddelen die een onverwacht positieve werking hebben op een klacht waarvoor ze niet bedoeld zijn. Zo werken middelen tegen hoge bloeddruk en tegen epilepsie soms ook tegen migraine. Unlicenced gebruik is het veranderen van de toedieningsvorm van het geneesmiddel. Het gaat dan bijvoorbeeld om het vermalen van pillen om het middel via een sonde te kunnen toedienen of om het tot capsules te kunnen verwerken. Dan is er nog, heel belangrijk, de spontane genezing. Een weinig onderzocht maar heel belangrijk fenomeen, het lichaam is in staat schade tot op bepaalde hoogte zelf genezen. Hoe vaak spontane genezing, placebo-effect en medicinaal effect met elkaar worden verward, is niet bekend en ook niet meetbaar.

Mag een arts een placebo voorschrijven?

Hierop kan het antwoord kort zijn: nee, het mag niet. Een arts mag zijn patiënt niet voor de gek houden en een apotheker moet bij zijn afgeleverde middelen omschrijven wat er in zit aan werkzame stoffen. De behandelend arts mag zich niet van een in zijn ogen ‘lastige patiënt’ afmaken door hem of haar met een placebo het bos in te sturen. De arts wordt geacht door middel van een gesprek, goede voorlichting en/of geruststelling het welbevinden van zijn patiënten te beïnvloeden.

Wordt een placebo dan nooit gebruikt?

Placebo’s worden wel degelijk toegepast. Om te beginnen in het reeds genoemde onderzoek. Patiënten die aan een dergelijk onderzoek deelnemen zijn echter op de hoogte van het feit dat ze een placebo kúnnen krijgen, maar ook het echte, te testen medicijn. Ten tweede is er een grote groep middelen in de handel die als placebo kunnen worden aangemerkt, denk aan allerlei alternatieven voor de reguliere geneeskunde en aan vele huismiddelen. Het is wel degelijk mogelijk je welbevinden en daarmee je zelfgenezend vermogen te beïnvloeden. Alternatieven op reguliere middelen afwijzen is daarmee net zo onverstandig als alle verworvenheden van de reguliere geneeskunde af te wijzen.

Vind je deze blog interessant? Dan graag delen!