Psychische stoornissen in de film, deel 1

psychische stoornissen film

One day you will open your eyes and see yourself for who you are, especially for everything that made you so different from all the awfull normals (Phoebe in Wonderland, 2008)

Een blog voor de filmliefhebbers die meer willen weten over psychische stoornissen.

In het dagelijks leven houden we deze stoornissen graag zoveel mogelijk verborgen. Uit schaamte? Een gebroken arm is toch iets anders dan een depressie. In de film worden stoornissen breed uitgemeten en kunnen we er ongegeneerd naar kijken. Maar welke films geven een realistisch beeld en zijn bovendien het aanzien waard?

Om te weten waar je op moet letten bij het bekijken van de film en het begrijpen van de stoornis, eerst een paar veel voorkomende misvattingen.

5 misvattingen die door films kunnen ontstaan

Misvatting 1: Een stoornis komt nooit alleen. Er zijn veel films en series waarbij in één persoon een scala van psychologische stoornissen wordt gecombineerd. Bijvoorbeeld de series The big bang theory (2007-2019) en House (2007-2012). Bij Sheldon Cooper zien we autistische trekken en OCD klachten (verderop uitgelegd), ook bij arts Gregory House is een aantal aandoeningen vertegenwoordigd van autismespectrumstoornis tot een antisociale en narcistische persoonlijkheid. Stoornissen kunnen tezamen optreden, maar dat is lang niet altijd het geval. Ook bepaalde combinaties worden graag in films gebruikt, bijvoorbeeld de combinatie hoog intelligent en psychisch gestoord, die je in voornoemde series ziet.  Het kán, maar werkt een stereotype ‘geniaal=gek’ in de hand. Denk aan Amadeus en A beautiful mind.

Misvatting 2: Als je lijdt aan een psychische stoornis, is dat de schuld van je ouders. In de film Shine (1996), een film over het leven van de schizofrene pianist David Helfgott,  wordt Davids vader verantwoordelijk gehouden voor zijn stoornis. Je wordt echter niet schizofreen door een slechte opvoeding, net zomin als anorexia de schuld is van de moeder zoals vroeger nog wel eens werd gedacht. In films blijft deze misvatting echter bestaan.

Misvatting 3: liefde overwint alles. Helaas…liefde overwint veel, maar geneest geen psychische stoornis. Ook deze misvatting zien we in de verder prachtige maar niet erg waarheidsgetrouwe film Shine. 

Misvatting 3: mensen met een psychische aandoening zijn altijd wild, gek of kwaadaardig. Deze misvatting wordt onder andere geëtaleerd in de film Michael Clayton

Misvatting 4: Een psychiatrische instelling is een gevaarlijke plek om te verblijven. Men weet niet hoe met patiënten om te gaan. Patiënten worden tegen hun wil behandeld en gedrogeerd waarmee hun creativiteit en vrije wil wordt ingedamd. Dit is bijvoorbeeld te zien in House of fools en I am Sam. Gewapend met de kennis over deze misvattingen is het heel leerzaam de verderop genoemde films te bekijken.

Keuze van de films

Er zijn uiteraard iconische films gemaakt over psychische stoornissen, zoals  One flew over the cuckoo’s nest (1975), The deer hunter (1978) en Rainman (1988). De meeste generatiegenoten zullen deze films al hebben gezien en jongeren vinden deze films waarschijnlijk hopeloos gedateerd. Daarom is in deze blog gekozen voor films van de afgelopen 20 jaar. Het verhaal van de film hoeft ook niet zozeer te gaan over degene met de stoornis, soms heeft de persoon in kwestie slechts een bijrol. Verder is gekozen voor het laten zien van 10 soorten psychische stoornissen en 50 daarbij bijbehorende films. In dit eerste deel van Psychische stoornissen in de film komen de angst- en dwangstoornissen en de eetstoornissen aan bod.

1 Angst- en dwangstoornissen

In Nederland hebben meer dan een miljoen mensen een angststoornis. Van een angststoornis is sprake als de angst niet in verhouding staat tot de aanleiding, én de angst je ernstig beperkt in je dagelijks leven. Voorbeelden van angststoornissen zijn fobieën, zoals angst voor kleine ruimtes (claustrofobie), voor spinnen (arachnafobie), voor menigten en/of open ruimten (agorafobie, pleinvrees).

OCD (Obsessive Compulsive Disorder) is een angststoornis waarbij je rituelen gaat uitvoeren om je angst te verminderen, bijvoorbeeld 20 keer je handen wassen wanneer je een deurknop hebt aangeraakt, omdat je bang bent dat je anders een dodelijke ziekte oploopt. Of precies 10 keer controleren of je de voordeur op slot hebt gedraaid omdat je bang bent dat er anders wordt ingebroken. Zo probeer je controle over je omgeving te houden en je angst de baas te blijven. 

Vijf films waarin angststoornissen een rol spelen:

1 The Aviator, 2004 (OCD, agorafobie). Leonardo DiCaprio speelt Howard Hughes, een Amerikaanse filmproducent, piloot en vliegtuigbouwer. Howard Hughes leed onder andere aan OCD en agorafobie en werd hij op latere leeftijd steeds meer paranoïde. Ook raakte hij verslaafd aan alcohol en codeïne. Wat de film goed laat zien is dat angststoornissen de neiging hebben te verergeren als er niets aan gedaan wordt.

2 Matchstick men, 2003 (OCD, paniekaanvallen, agorafobie). Nicolas Cage speelt Roy Waller. Ook hij lijdt aan OCD. In eerste instantie weet hij zijn geobsedeerde aandacht voor detail goed te gebruiken in zijn werk. Zodra er een heftige verandering in zijn leven optreedt, gaat het echter bergafwaarts en krijgt hij last van paniekaanvallen en pleinvrees en ontwikkelt hij verschillende tics.  

3 Phoebe in Wonderland, 2008 (OCD). Phoebe, gespeeld door Elle Fanning is een hypergevoelig meisje met OCD-klachten. Haar vader vraagt zich af of er iets aan de hand is met Phoebe. Haar moeder antwoordt: ‘Something’s always going on with Phoebe, she’s different and that’s good.’ In deze film zie je goed hoe de omgeving kan omgaan met een kind met OCD klachten.

4 Elling, 2001, (sociale angst). Elling is een Noorse film die speelt in Oslo. Elling (Per Christian Ellefsen) is een veertiger met een angststoornis. Hij heeft zijn hele leven bij zijn moeder gewoond. Als zij overlijdt weet hij toch een eigen leven op te bouwen ondanks dat hij zegt: ‘Als ik op straat loop, ben ik een wandelend doel voor geweld’. Deze film geeft een goed beeld van hoe moeilijk het is met een psychische stoornis te integreren in de huidige maatschappij.

5 Adaptation, 2002 (sociale fobie en depressie). Nicolas Cage speelt Charlie Kaufman, een door sociale angst geplaagde schrijver met een fictieve tweelingbroer. In de film hoor je al zijn onrealistische, maar heel herkenbare gedachten. Super cast (Meryl Streep, Tilda Swinton) en een Oscar voor Chris Cooper die de rol van de obsessieve orchideeënverzamelaar John Laroche. speelt.

2 Eetstoornissen zoals anorexia, boulimia en eetbuienstoornis

Eetstoornissen vallen onder de somatisch symptoomstoornissen. Dat betekent dat het gaat om een lichamelijke aandoening waarbij psychische factoren een grote rol spelen. Bij anorexia heeft de patiënt een sterk vertekend lichaamsbeeld, gaat excessief lijnen wat tot ondergewicht lijdt, soms tot de dood er op volgt. Boulimia kenmerkt zich door een herhaald patroon van vreetbuien gevolgd door overgeven of laxeermiddelen slikken om niet aan te komen. Boulimia patiënten hebben dan ook meestal een min of meer normaal gewicht. Een Binge Eating Disorder of eetbuistoornis is niet gewoon een kwestie van overeten, maar aanvallen hebben van in korte tijd uitzonderlijk veel eten met een gevoel van controleverlies. Bovendien gaat het niet om normale maaltijden, maar om alles wat op dat moment voorhanden is zoals halfbevroren diepvriesmaaltijden met een droog pak muesli en 3 pakken koekjes. Binge eaters zijn meestal te zwaar.

Vijf films waarin eetstoornissen een rol spelen:

6 Girl, interrupted, 1999 (boulimia). In deze film komen naast de hoofdpersoon Suzanna vele personages voor met psychische stoornissen. Zo heeft Daisy (Brittany Murphy) een eetprobleem dat door haar vader wordt onderhouden door eten mee te nemen naar de instelling waar ze verblijft. Ook doet Daisy aan zelfbeschadiging. De film komt later in deze lijst nog terug omdat er veel verschillende stoornissen in te zien zijn.

7 Monsters Ball, 2001 (binge eating). In deze film  is het wederom niet de hoofdpersoon die de eetstoornis heeft. Tyrell Musgrove (Coronji Calhoun) lijdt aan binge eating. Let vooral op hoe zijn moeder Leticia,  gespeeld door Halle Berry,  hier op reageert. Halle Berry ontving een Oscar voor deze rol.

8 Black swan, 2010 (anorexia, boulimia). Natalie Portman speelt  prima ballerina Nina Sayers die lijdt aan anorexia en bovendien psychotisch is. Ze kreeg een Oscar voor haar rol.

9 To the Bone, 2017 (anorexia). Over een meisje Ellen (Lily Collins), met anorexia. Mooie rol van Keanu Reeves als behandelend arts. Controversieel is dat actrice Lily Collins zelf een eetstoornis heeft gehad en zij voor deze rol flink moest afvallen. Aan de ene kant is de film wat stereotyperend, aan de andere kant wordt er wel aandacht besteedt aan deze complexe en vaak onderschatte ziekte.

10 Elephant (2003) In deze film zie je hoe ‘normaal’ het is geworden voor schoolmeisjes om een eetstoornis te hebben. Verder zou deze film net zo goed onder de kop ‘gedragsstoornissen’ kunnen staan

Meer over psychische stoornissen in de film lees je in het boek Movies and mental illness.

Vind je deze blog interessant? Dan graag delen!